Montibus descendum

Σλάβοι στη βυζαντινή Πελοπόννησο

Οι Σλάβοι, που οι βυζαντινές πηγές αποκαλούν: Σκλαβηνούς, Σθλαβηνούς, Σκλάβους και Σθλάβους, χωρίζονται στους Ανατολικούς (: Ρώσους, Λευκορώσους, Ουκρανούς), στους Δυτικούς (: Πολωνούς, Τσέχους, Σλοβάκους) και στους Νότιους Σλάβους των Βαλκανίων (: Σλοβένους, Κροάτες, Σέρβους, Βουλγάρους). Οι Σλάβοι, που ήρθαν και παρέμειναν μόνιμα στον πελοποννησιακό χώρο, αλλά και σε άλλες ελλαδικές περιοχές, όπως στη Μακεδονία, τη Θράκη, τη Θεσσαλία. την Ήπειρο, την Ακαρνανία, την Αττική και αλλού, ήταν λαός γεωργικός και ποιμενικός, τον οποίον χαρακτήριζε η μόνιμη εγκατάσταση. Η καύση των νεκρών, η χειροποίητη κεραμική, η πασσαλόπηκτη ημιυπόγεια οικία, η λεγόμενη poluzemljanka, που αποτελείται από έναν τετράγωνο χώρο σκαμμένον μέσα στη γη, του οποίου η ξύλινη στέγη εφάπτεται στην επιφάνεια του εδάφους, καθώς και η καλλιέργεια της γης με τη μέθοδο της διά πυράς εκχέρσωσης (: slush and burn) είναι κοινά στοιχεία γιο όλον το σλαβικό κόσμο κατά την πρώιμη περίοδο της ιστορίας του. Αξίζει να σημειωθεί εδώ – έστω και με κάποια επιφύλαξη – ότι μερικά από τα πρώτα σλαβικά τοπωνύμια της Πελοποννήσου προέρχονται από τη σημασιολογική σφαίρα της διά πυράς εκχέρσωσης, και σχηματίστηκαν – ίσως - κατά την πρώιμη άφιξη στην περιοχή Σλάβων, που αναζητούσαν εγκαταλειμμένες και χέρσες γαίες για καλλιέργεια.

Πυρήνας της πρωτοσλαβικής κοινωνίας ήταν η πατριαρχική οικογένεια, που αργότερα απαντά στις πηγές με τον όρο Zadrouga. Οι Σλάβοι που εγκαταστάθηκαν στον πελοποννησιακό χώρο προτιμούσαν ως τόπους διαμονής τις κοιλάδες των ποταμών όπως την Ολυμπία, ή περιοχές κοντά σε έλη, σε υψώματα ή πλαγιές βουνών. Απέφευγαν. στην αρχή τουλάχιστον, να κατοικήσουν σε ανοικτές πεδιάδες ή στις ακτές κοντά στη θάλασσα. Ο Σλάβος έπηλυς καλλιεργούσε τη γη με τα ίδια αγροτικά εργαλεία που χρησιμοποιούσε και ο γηγενής Έλληνας γεωργός της βυζαντινής υπαίθρου. Έλληνες και ξενόφερτοι αγρότες είχαν μια κοινή μοίρα, καθώς βάσιζαν την ύπαρξη και την ευημερία τους στην ευφορία των αγρών και στην εύνοια της φύσης, που προσπαθούσαν, να δαμάσουν. Η σβάρνα, το αγροτικό αυτό εργαλείο που χρησιμοποιείται για το σπάσιμο των σβώλων της οργωμένης γης. ήταν ασφαλώς γνωστό στον βυζαντινό αγρότη πολύ πριν από την έλευση των Σλάβων. Ο βωλοκόπος, όπως ονομάζεται Ελληνικά η σβάρνα, ήταν ευρύτατα γνωστός στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, αφού μάλιστα έχουν σωθεί και περιγραφές του σε γεωπονικά συγγράμματα. Στην εξελιγμένη μορφή του ήταν ένα ορθογώνιο ξύλινο πλαίσιο, στο οποίο είχαν προσαρμοσθεί χοντροί κώνοι από μέταλλο. Η φωνητική μορφή με την οποία είναι απολιθωμένος ο όρος ως γλωσσικό δάνειο στην Ελληνική, μαρτυρεί ότι η λέξη πέρασε στη γλώσσα μας πριν από τις αρχές του 8ου αιώνα, προτού δηλαδή συντελεσθεί η μετάθεση των υγρών συμφώνων στις σλαβικές γλώσσες.

Τα σλαβικά τοπωνύμια του πελοποννησιακού χώρου δείχνουν - κυρίως - ένα λαό γεωργικό. Τα περισσότερα έχουν σχέση με την ονοματοθεσία του χώρου που ζούσαν, αν δηλαδή ο τόπος τους ήταν πετρώδης (όπως οι Καμενιάνοι Καλαβρύτων), βαλτότοπος ή άνυδρος, δασώδης (όπως η Παλιομπουκοβίνα Ηλείας, κοντά στο δάσος της Κάπελης), βοσκοτόπι ή γεμάτος ιτιές (όπως το Βελβίσκον-Βελβίτσι Πατρών), αν έχει υποστεί εκχέρσωση διά πυράς (όπως η Τοπόριστα και το Ζυγοβίστι Αρκαδίας) ή αν έχει άφθονα πηγαία ύδατα (όπως το Σοποτό Καλαβρύτων). Εξετάζοντας λοιπόν τη σλαβική διείσδυση και παρουσία στην Πελοπόννησο κατά τους μέσους χρόνους, ας δούμε τι στοιχεία μας παρέχουν, εκτός από τα σλαβικά τοπωνύμια, οι ιστορικές πηγές, δηλαδή τα κείμενα, καθώς και τα αρχαιολογικά ευρήματα.

Η κάθοδος και εγκατάσταση Σλάβων στην Πελοπόννησο είναι ένα αναμφισβήτητο ιστορικά γεγονός είναι δύσκολο όμως να καθοριστεί με ακρίβεια ο χρόνος της αρχικής καθόδου. Στα μέσα του 6ου αιώνα πάντως, οι Σλάβοι ήταν ήδη εγκατεστημένοι στα βόρεια του Δούναβη, ο οποίος αποτελούσε τότε σταθερό σύνορο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Το Σίρμιον, ισχυρό βυζαντινό οχυρό, μεγάλο στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο καθώς και σημαντικός οδικός κόμβος, έπεσε στα χέρια των Αβάρων το 582, γεγονός που άφησε εκτεθειμένες τις νοτιότερες περιοχές της Χερσονήσου του Αίμου και διευκόλυνε έτσι τη σλαβική διείσδυση στον ελλαδικό χώρο. Μετά την πτώση του αυτοκράτορα Μαυρικίου (582-602) κατέρρευσε και το σύνορο του Δούναβη, επειδή ο Φωκάς έκανε το σφάλμα να μεταφέρει στρατεύματα από τον Δούναβη στη Μ. Ασία, αφήνοντας χωρίς στρατιωτική κάλυψη τις ευρωπαϊκές επαρχίες της αυτοκρατορίας. Μετά το 602 αρχίζει ουσιαστικά η κάθοδος σλαβικών ομάδων στον ελλαδικό χώρο, και δύο δεκαετίες μετά, οι Σλάβοι, περνώντας από την Αττική στην Κόρινθο, ή από την Αιτωλοακαρνανία (σύμφωνα με τον Καραγιαννόπουλο και την Πελεκίδου), εγκαταστάθηκαν στην Πελοπόννησο. Οι Σλάβοι που ήρθαν στην Πελοπόννησο δεν ήταν χριστιανοί αλλά «αβάπτιστοι» προσκυνητές των ειδώλων, που διατήρησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα τον παραδοσιακό τρόπο της ζωής τους. Ζούσαν, ως επί το πλείστον, σε ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές της βυζαντινής υπαίθρου, που ήταν στο περιθώριο της εξουσίας, και λιγότερο σε τόπους πεδινούς, που βρίσκονταν κοντά στα αστικά κέντρα, όπως το Αχαϊκόν Ρήγιον, κοντά στην Πάτρα. «ο νύν Βελβίσκον Σκλαβηνοί καλούσιν», δηλαδή το σημερινό χωριό Χάραδρος (πρώην Βελβίτσι) Πατρών, που βρίσκεται βορειοανατολικά της μονής του Αγίου Νικολάου Μπάλα.

Ο σταδιακός εξελληνισμός των σλαβικών πληθυσμών που εγκαταστάθηκαν σε πελοποννησιακά εδάφη συντελέστηκε με τη βοήθεια της Εκκλησίας, που φρόντισε για τον εκχριστιανισμό τους, αλλά και της Πολιτείας, που, με την ανοχή της, τους στρατολογούσε στο βυζαντινά στρατό ως μισθοφόρους, αξίωνε απ’ αυτούς την αναγνώριση της εξουσίας τον Βυζαντινού αυτοκράτορος, την εκπλήρωση των φορολογικών τους υποχρεώσεων και επέβαλλε καταστολή κάθε ανταρσίας.

Τι ακριβώς συνέβη στην Πελοπόννησο κατά την περίοδο της καθόδου και εγκατάστασης των Σλάβων: «Εσθλαβώθη δέ πάσα η χώρα και γέγονε βάρβαρος», όπως μας πληροφορεί στο Περί Θεμάτων του ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος ή αναγράφεται στο Περί Κτίσεως τής Μονεμβασίας Χρονικό, η Πελοπόννησος πλημμύρισε από Σλάβους επιδρομείς, που εγκαταστάθηκαν στα εδάφη της, αφού προηγουμένως έδιωξαν από εκεί τον αυτόχθονα πληθυσμό:
Οι δή και έν Πελοποννήσω έφορμήσαντες πολέμω ταύτην είλον και εκβαλόντες τα ευγενή και ελληνικά έθνη και καταφθείραντες κατώκησαν αυτοί εν αυτή, Οι δε τας μιαιφόνους αυτών χείρας δυνηθέντες εκφυγείν άλλος άλλαχή διεσπάρησαν. Και η μεν των Πατρών πόλις μετωκίσθη εν τη των Καλαβρών χώρα τού Ρηγίου, οι δε Αργείοι εν τη νήσω τη καλουμένη Όρόβη, οι δε Κορίνθιοι εν τη νήσω τη καλουμένη Αιγίνη μετώκησαν»…
Σύμφωνα με το Χρονικό, οι Σπαρτιάτες κατέφυγαν στη Τσακωνιά, τη Μονεμβασιά και τη Σικελία, ενώ οι Σλάβοι έμειναν στην Πελοπόννησο αυτόνομοι για 218 έτη.

Πόση αλήθεια άραγε και πόση υπερβολή υπάρχει σ’ αυτά τα κείμενα;

Αλλά πριν απαντήσουμε σ’ αυτό το ερώτημα ας εξετάσουμε τα αρχαιολογικά τεκμήρια της καθόδου και της εγκατάστασης των Σλάβων στην Πελοπόννησο, αρχίζοντας από την Ολυμπία, έναν αρχαίο, πανελλήνιο τόπο λατρείας, που υπήρξε και αξιόλογος πρωτοβυζαντινός οικισμός. Η φυσική θέση της κοιλάδας της Ολυμπίας στις εκβολές του Κλαδεού ποταμού και πάνω στους ποτάμιους άξονες της αρχαίας Πισάτιδος, εξασφάλιζε ευνοϊκές συνθήκες για αγροτικές καλλιέργειες και ανάπτυξη. Τα χειροποίητα τεφροδόχα αγγεία με καύσεις νεκρών που βρέθηκαν στην Ολυμπία είναι το μόνο, μέχρι στιγμής αδιάψευστο, τεκμήριο της παρουσίας των Σλάβων στην Πελοπόννησο. Από τα ευρήματα αυτά προκύπτει ότι κοντά στον παλαιοχριστιανικό οικισμό της Ολυμπίας, ο οποίος επιβίωσε τουλάχιστον ως τις πρώτες δεκαετίες του 7ου αιώνα, εγκαταστάθηκαν Σλάβοι, οι οποίοι την πρώτη περίοδο διατήρησαν την παλαιά τους συνήθεια να καίνε τους νεκρούς τους και να τους τοποθετούν σε χειροποίητες τεφροδόχους.

στις Πέμπτη, Φεβρουάριος 25, 2010

Ετικέτες Βυζάντιο, Μεσαίωνας, Μοριάς, Σλάβοι

Share